İşletme sorumlusunun görevleri ve tesis sahibinin yükümlülükleri

Bu yazı, orta gerilimden (OG) beslenen bir tesisin sahibi ya da teknik yöneticisi için: işletme sorumlusunun yönetmeliğe göre hangi işleri yaptığını, hangilerinin onun görevi olmadığını ve tesis sahibinin neleri sağlamak zorunda olduğunu anlatır. İşletme sorumluluğunun ne olduğu ve kimlerin üstlenebileceği ayrı bir yazının konusudur.

Temel metin, TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası (EMO) Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliğidir; görevler 7., tesis sahibinin yükümlülükleri 8. maddededir. Yönetmelik bu tarafa işveren der ve tanımı yalnız mülkiyete bağlamaz: işletmenin sahibi ve/veya kullanıcısı (md. 5/e). Bu yazıda kısaca "tesis sahibi" dediğimiz yerde, tesisi kullanan işletme de bu tanıma girer. İşletmenin enerji aldığı kurum, kuruluş ya da görevli şirket metinde enerji sağlayan kuruluş diye geçer (md. 5/j); bu yazıda okumayı kolaylaştırmak için kısaca "dağıtım şirketi" diyoruz. Yönetmelik 1 kV üstünü yüksek gerilim (YG) sayar; OG tesisler bu kapsamdadır.

İşletme sorumlusunun görevleri

Temel görevler

• Görevi üstlendikten sonra mevcut YG tesislerini denetler, işletme yönünden kusur ve eksiklik olup olmadığını belirler ve işverene rapor eder (md. 7/b).
• YG tesislerinin tek hat şemasını hazırlar ve YG hücrelerinin bulunduğu bölüme asılmasını sağlar (md. 7/ç).
• Manevra yönergeleri hazırlar, işletme personeline imza karşılığında verir; yönergeler yeterli boyutta bir levhaya yazılarak YG hücrelerinin bulunduğu bölüme ayrıca asılır (md. 7/d).
• Belirlenen işletme personelinin eğitimini yaptırır ve yanlış manevraya meydan vermeyecek önlemleri alır (md. 7/c).

İşletme boyunca

• YG teçhizatının durumunu sürekli izler ya da izletir; müdahale gerektiren bir tespitte durumu işverene yazılı bildirir (md. 7/i).
• Tesisin günlük bakımının işletme personeli tarafından yapılmasını sağlar (md. 7/j).
• Güvenlik malzemeleri yetersizse işverene raporlar ve yeterli duruma getirilmesini sağlar; var olan güvenlik malzemelerinin bakımını, kontrol ve testlerini yaptırır (md. 7/e).
• Topraklama testlerinin işletmenin çalışma koşullarına ve Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'ne göre düzenli aralıklarla veya gerektikçe yaptırılmasından sorumludur (md. 7/k).

Manevra, arıza ve bakım

• İşletmede gereken manevraların yapılmasını sağlar. Manevraların bir kısmını ya da tamamını, yönergeler çerçevesinde, kendi gözetimi ve sorumluluğunda yetkili bir işletme personeline yaptırabilir (md. 7/f).
• Arıza açmalarını değerlendirir ve gereken manevranın yapılması talimatını verir (md. 7/g).
• İşveren, dağıtım şirketi ve bakım sorumlusuyla ilişkileri yürüterek bakım işlerinin gün ve saatini belirler ve koordinasyonu sağlar (md. 7/h).
• Bakımda teçhizatın gerilimden izole edilmiş ve topraklanmış olarak bakım ekibine teslimini; bakımdan sonra kontrol edilerek geri alınmasını ve gerekli manevralarla normal işletmeye geçilmesini sağlar (md. 7/ı).

Dağıtım şirketi karşısında

• İşletme yönünden işvereni dağıtım şirketi nezdinde temsil eder; enerji kesintisi ve yeniden enerji verilmesini talep eder, kesinti ve arıza konularında ilişkileri yürütür (md. 7/ğ).
• Kanunlar karşısındaki sorumluluk dışında, işveren adına dağıtım şirketine karşı da sorumlu ve muhataptır (md. 7/a).

Raporlama ve ziyaret sıklığı

• Gerek gördüğünde ya da en fazla dört ayda bir tesisin durumu, yapılacak çalışmalar, sorunlar, çözüm önerileri ve alınacak önlemler hakkında rapor düzenler; rapor dağıtım şirketine, işverene ve ilgili EMO birimine verilir (md. 7/l).
• Hizmeti serbest müşavir mühendis (SMM) olarak üstlenmişse YG tesisi en az ayda bir denetlenir (md. 7).

İşletme sorumlusunun görevi olmayanlar

• Kompanzasyon ve enerji tüketimi: Özel görev ya da sözleşme yoksa, enerji tüketiminin izlenmesi ve kompanzasyon tesisinin sağlıklı çalışıp çalışmadığının denetlenmesi sorumluluk kapsamında değildir (md. 7).
• Ortak kullanılan tesisler: İşletme sorumluluğu, işverene ait YG tesislerini kapsar; üçüncü şahıslarla ortak kullanılan YG tesisleri hariçtir (md. 7/a).
• Yönerge dışı manevra ve kişisel hata: Yönergeler dışında yapılan manevralardan ya da personelin kişisel hatalarından doğan kazalardan işletme sorumlusu sorumlu değildir (md. 7/f). EKAT da, yapım, bakım ve işletme sırasında işi yapan elemanın kişisel hatalarından doğan kazalarda bu mühendise hukuki sorumluluk yüklenemeyeceğini söyler (EKAT md. 60).

Tesis sahibinin ya da kullanıcısının (işverenin) yükümlülükleri

EMO yönetmeliği md. 8'e göre işveren:

• İşletme sorumlusunun görevini yapabilmesi için gerek duyduğu imalat ve hizmetleri yerine getirir; teçhizatın bakım ve onarımını yaptırır; talep edilen güvenlik malzemelerini alır; işletme sorumlusunu görevin gerektirdiği ölçüde yetkili kılar.
• İşletme sorumlusu değiştiğinde bunu dağıtım şirketine ve EMO'ya bildirir.
• İşletme sorumlusunun talimat ve uyarılarına uyulmasını sağlar. Bu talimat ve uyarılara uyulmamasından doğan her türlü kayıptan işveren sorumludur.

Diğer maddelerden gelen yükümlülükler:

• Sorumlu ayrılırsa: İşletme sorumluluğu sona ererse ve işletme faaliyetini sürdürüyorsa, işveren hemen yeni bir işletme sorumlusu belirler; dağıtım şirketine ve EMO'ya bildirir (md. 11).
• Geçici devir: İşletme sorumlusu sağlık, askerlik, yurt dışı seyahati gibi geçerli ve zorunlu nedenlerle sorumluluğunu geçici olarak başka bir belge sahibi mühendise devredebilir; bunun için işverenin kabulü ve devir protokolünün EMO tarafından onaylanması gerekir (md. 10).

İşletme personeli kimdir? Yönetmeliğin tanımıyla: "İş yerinde mevcut, işletme ile ilgili görevler üstlenmiş ya da üstlenecek olan, işveren tarafından belirlenmiş ve görevlendirilmiş personeli" (md. 5/f). İşletme sorumlusunun eğitimini yaptırdığı (md. 7/c) ve günlük bakımı yaptırdığı (md. 7/j) personel budur.

Tesiste uyulacak iki EKAT kuralı

• Giriş: Kuvvetli akım tesislerine meslekten olmayan kişilerin girmesine ve özel gereçler olmadan tesise dokunulmasına izin verilmez. Tesis girişinde işletme personeli için gerekli iş güvenliği malzemeleri her zaman hazır bulundurulur (EKAT md. 59).
• Yardımcı işler: Gerilim altındaki tesis bölümlerinde inşaat, boya, kaynak, temizlik gibi yardımcı işler; ilgili tesis bölümü enerjisiz bırakılarak, bir elektrik mühendisinin gözetiminde ve ilgili iş sağlığı ve güvenliği yönergelerine uygun olarak yapılabilir (EKAT md. 60).

Topraklamalar Yönetmeliği'ne göre ölçüm periyotları

İşletme sorumlusu topraklama testlerinden Topraklamalar Yönetmeliği'ne göre sorumludur (EMO yön. md. 7/k). Topraklamalar Yönetmeliği, topraklama sistemlerinin bazı bölümlerinin durumunun Ek-P'de belirtilen periyotlarda gözle muayene ve ölçmeyle kontrol edilmesini ister (md. 7/b-1). Ek-P, işletme dönemindeki muayene, ölçme ve denetlemeler için önerilen periyotları sayar. Bunlardan bazıları:

Aynı listedeki bir madde ise öneri diliyle değil, üst sınır diliyle yazılmıştır: "Parlayıcı, Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerleri ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük kapsamındaki topraklama tesisleri ile ıslak ortamlarda çalışılan işyerlerindeki topraklama tesislerinin muayene, ölçme ve denetleme periyotları bir yılı aşamaz." (Ek-P, madde 5). Yani Ek-P'ye göre bu iki tür işyerindeki topraklama tesislerinde muayene, ölçme ve denetleme periyodu bir yılı geçemez.

Sık sorulan sorular

Kompanzasyon tesisinin takibi işletme sorumlusunun işi mi?

Yönetmeliğe göre, özel görev ya da sözleşme yoksa kompanzasyon tesisinin denetlenmesi ve enerji tüketiminin izlenmesi işletme sorumluluğunun kapsamında değildir (md. 7). Bu işin de yapılmasını istiyorsanız, yönetmeliğin ifadesiyle "özel görev" ya da sözleşme konusu olarak ayrıca kararlaştırılması gerekir.

İşletme sorumlusu tesise ne sıklıkla gelir, ne sıklıkla rapor verir?

Hizmet SMM tarafından yürütülüyorsa YG tesisi en az ayda bir denetlenir; rapor ise işletme sorumlusu gerek gördüğünde ya da en fazla dört ayda bir düzenlenir (md. 7/l).

Sorumlunun uyarısına uymazsak ne olur?

Talimat ve uyarılara uyulmamasından doğan her türlü kayıptan işveren sorumludur (md. 8).